muziek

Het vrome vadertje Bach blijkt een vrijzinnige ’self made man’. Bij een dergelijke boude bewering krabben de meeste muziekliefhebbers zich even achter het oor. De Boxtelse publicist en organist Kees van Houten is er zeker van. Ruim dertig jaar maakt hij er een sport van om muzikale geheimen te ontfutselen aan de geniale Bach. Met de jaren is er een portret ontstaan van een componist die helemaal niet wereldvreemd was. Hij is zeker niet de gedoodverfde, hondstrouwe ‘evangelist’ van Gods woord in muziek, aldus Van Houten. Daarbij werd hij gesterkt in zijn mening toen hem een brief van Johann Sebastian Bach aan zijn vriend Georg Erdmann onder ogen kwam. Bach blijkt behoorlijk gefrusteerd door zijn werk als cantor in Leipzig. „Een zeer onthullende brief“, ondervindt Van Houten. „Hij verlangt terug naar zijn vrije jaren aan het hof in Cöthen, waar hij als componist niet aan allerlei regeltjes was gebonden. De keuze tussen kerk en hof kon hem niets schelen. Bach was een overtuigd Lutheraan, maar als componist zocht hij voortdurend de vrijheid.“

De vondst van de brief was voor Van Houten aanleiding al zijn onderzoekingen eens op een rijtje te zetten. Het beeld van Bach kan nog meer aangescherpt worden. ’De universele Bach, voor kenner en liefhebber’ is het resultaat en verscheen net als zijn overige publicaties, in eigen beheer.

Kruisvorm
In veertien hoofdstukken werkt Van Houten een belangrijk deel van zijn vroegere bevindingen over Bach’s muziek verder uit. Natuurlijk ontbreekt zijn grootste vondst niet: de kruisvorm in de Matthäus Passion waar Van Houten al in 1998 over publiceerde.
„Ik heb nu het hele bouwplan van de passie stap voor stap teruggerekend en geanalyseerd, en die kruisvorm moet Bach er daadwerkelijk ingelegd hebben. Het is namelijk een verdraaid moeilijke constructie“, glundert Van Houten. De kruisvorm komt er in het kort op neer dat Bach het eerste, kortere deel van de passie (‘de dwarsbalk’), op een cruciaal moment in de partituur laat overlappen met het lange, tweede deel (‘het staande kruishout’). „In het eerste passiedeel wordt de verloochening van Petrus aangekondigd en in het tweede deel vindt hij plaats. Dit gewetensdilemma - sta ik voor mijn geloof of kies ik voor mezelf - is nog altijd actueel. Je hoeft ook niet christelijk te zijn om het thema te herkennen“, benadrukt hij.

Rozenkruisers
In het boek gaat de schrijver uitgebreid in op Bach’s mathematische constructies. Dat deed hij al in zijn befaamde publicatie ’Bach en het getal’ uit 1985. Bach bleek getallensymboliek toe te passen onder invloed van het oude genootschap van de Rozenkruisers. „De diepere lagen van Bach probeer ik te doorvorsen. Ik wil toegang tot zijn trukendoos“, geeft Van Houten aan. Ondanks zijn vrijzinnigheid werd Bach in zijn tijd als traditionalist gezien. „Bach was een grootmeester in de oude polyfone stijl, die hij liet samenvloeien met de nieuwe melodische, dramatische stijl. Bach bevond zich op het kruispunt, en bleek een groot voorbeeld voor de romantische componistengeneratie na hem.“ Wachten er nog uitdagingen voor Van Houten? „Tja, de Johannes Passion moet een totaalstructuur hebben, maar ik ben er nog niet uit. Zo’n grootse kathedraal van muziek moet natuurlijk wel kloppen.“
‘De universele Bach’, door Kees van Houten, is te verkrijgen voor 20 euro (excl. verzendkosten) via 0411-674641 of k.vanhouten@home.nl

Kees van Houten schreef een boek over de componist Bach, voor een breed publiek. Foto Clemens Le Blanc

Bron: Brabants Dagblad door Mark van de Voort